पाँचथरमा छापाखानाको विकास र पत्रपत्रिका

१) परिचय

            वि.सं. १९०८ सालमाप्रधानमन्त्रीजंगबहादुर राणाले इङ्लेण्डबाट भित्र्याइएको गिद्धे प्रेसको नाममा स्थापना गरेको प्रेसले नेपालमा सथापना गरेको १६७ वर्ष पार गरिसकेको छ । यतिलामो समय बितिसक्दा प्रेसको विकास पनिनिक्कै माथिपुगेको देखिन्छ । हालनेपालमै सयों रंगिन छपाईका छापाखाना र हजारौं सादा (ब्ल्याक एण्ड ह्वाइट)अफसेट प्रेसहरु भित्री सकेका छन् । यानिकी प्रतिमिनेटमै हजारौं रंगिन छपाई गर्ने छापाखानाहरु रहेका छन् । नेपालमा प्रेसको विकासलाई हेर्दा तिब्र रपमाविकास भएको देखिन्छ । तर नेपालमा नै उच्च स्तरका कागजहरु उत्पादननहुनु, विदेशबाट भित्रिदाँ महंगो करको दायरामा पर्नुले केहि असर पारेको देखिन्छ ।

२) पाँचथरमा प्रेसको विकास

            इलामबाट पाँचथर आएका श्याम पराजुलीले वि.सं. २०४२ सालमा पराजुली प्रिन्टिङ प्रेस स्थापना गरी छापाखानाको शुरुवातभएको देखिन्छ । लेटर प्रेसको नामले चिनिने उक्त प्रेसको संरचना फलामका १/१ वटा अक्षरहरुलाई जोडेर शब्दतयार गरी अर्डर अनुसारका छपाई गरिन्थ्यो । पञ्चायतीकालमै उहाँले गरेको यो कार्य नै पाँचथरको इतिहासमा सवर्णीम कार्य हो । जो अफसेटको रुपमा हालसम्म पनि सञ्चालनमा आइरहेको छ ।

            दोस्रो छापाखानाको रुपमा २०४६ सालमा इलामबाट आएका रन बहादुर कार्कीले कार्की प्रेसको नाममा सञ्चालन गरेका थिए । सो प्रेस २०४८ सालमा पाँचथरका मानदेव केरुङले विनय छापाखानाको नाममा दर्ता गरी सञ्चालन माल्याएभने त्यसपछि पुनःविदुर तिवारीले खरीद गरी २०५० सालमा पाथीभरा प्रिन्टिङ प्रेसको नाममादर्ता गरेर केहि वर्ष सञ्चालनभएको देखिन्छ ।

            पञ्चायत कालको अन्त्य र प्रजातन्त्रको शुरुआतसँगै २०४७ सालमा पाँचथर प्रेस नामक तेस्रो छापाखाना स्थापना भएको थियो । यो छापाखाना पछि आएर धेरै व्यक्तिहरुले सञ्चालनगर्दै आएको देखिन्छ । २०४९ साल सम्म सञ्चालनमाआएको यो छापाखाना नेकपा (एमाले) को नामबाट प्रा.लि. दर्ता भई आएको र विजय सुब्बा, राधा रिजाल, गजाधर भट्टराई, सुरेश शाह, चन्द्र पोखरेल, चक्रथाम्सुहाङ, सूर्य निरौला जस्ता व्यक्तिहरुले पालैपालो सञ्चालनगर्दै आएकाथिए ।

            चौथो छापाखानाको रुपमा लुर नरेश्वर निरौलाले निरौला प्रेस स्थापना गरेको देखिन्छ । पछि २०४९ सालमागएर इलामबाट पाँचथर आएका सूर्य निरौलाले निरौला छापाखाना उद्योगको नाममादर्ता गरी सञ्चालन गरेका हुन । जो हालसम्मपनि सञ्चालनमाआइरहेको छ ।

            पाँचौ प्रेस २०५० सालमा मनिष प्रिन्टिङ प्रेसको नाममा सञ्चालनभएको देखिन्छ । मुना जोशीले सञ्चालन गरेको उक्त छापाखाना कहिले सम्म सञ्चालनमाआयो यकिनहुन सकेन ।

            जनता छापाखानाको नाममा पाँचथरका गणेशपोखरेल र राजेन्द्र नेम्बाङले २०५५ सालमाअर्को छापाखाना भित्र्याएकाथिए । जसलाई छैटौं प्रेसको रुपमामान्न मानिन्छ । समयको विकास सँगे यो समयभन्दा पछाडि लेटर प्रेसको आयु सकिदै गएको थियो । अत्याधुनिक डिजिटल पद्दतिका अफसेट प्रेसहरु तथा सरल प्रकृतिका स्क्रीन प्रिन्टहरु स्थापनाभइसकेका थिए । ६० को दशक पछिको समयमापाँचथरका पनि कम्प्युटर डिजाइनबाट प्लेट बनाई अफसेटमा लगाएर छाप्न सकिने छापाखानाहरु भित्रिएको तथ्य छ । २०६२÷०६३ सालमाटंक चौलागाईले सञ्चालन गरेको मुनसनअफसेट प्रेस सातौ छापाखानाको रुपमालिन सकिन्छ । जो पाँचथरको पहिलो डिजिटल प्रेस हो ।२०६३ सालमा पराजुली प्रिन्टिङ प्रेस तथा निरौला छापाखानाले पनि डिजिटल प्रेसहरु क्रमश सञ्चालनगर्दै आएको देखिन्छ ।

            तेह्रथुम जिल्लाबाट २०६८ सालमाकुल प्रसाद रिजालले पाँचथरमा आएर रिजाल प्रेस स्थापना गरी आठौं प्रेसको रुपमा रहेको छ । कञ्चनजंघा टाइम्स दैनिकपत्रिकाले कञ्चनजंघा प्रेस भनी २०७० सालमाअर्को प्रेस स्थापना गरी नवौं प्रेसको रुपमा रहेको छ तर कारणवश सो पत्रिका सञ्चालनहुननसकेकोले प्रेस पनि सञ्चालनमाआउननसकी २ वर्षको अन्तरालमै पाँचथरबाट बाहिरिएको छ ।

            २०६४ सालमा लामो समयदेखि स्क्रिन प्रिन्टमा दख्ख लजमाई इलामबाट पाँचथर आएका सागर खनालले सञ्चालन गरेको करुणा छापाखाना दशौं नम्बरमा सञ्चालनभएको छापाखाना हो । हालपाँचथरमा पराजुली प्रिन्टिङ प्रेस, निरौला छापाखाना, रिजाल प्रेस र करुणा छापाखाना गरी चारवटा छापाखानाहरु सञ्चालित छन् ।

३) पाँचथरमा पत्रपत्रिकाको विकास र हालको अवस्था

            मासिकपत्रिकाको रपमा २०४६ सालमामानदेव केरुङ सम्पादक रहेको इन्द्रावतीमासिकपत्रिका नै औपचारिक रुपमादर्ता भएर आएको पाँचथरको पहिलो पत्रिकाहो । त्यस अघि पनिकेहिपत्रिकाहरु प्रकाशनभएतापनि सरकारी स्तरमा दर्ता भएर चलेको देखिदैन ।

            पाँचथरमा हालसम्मदर्ता भई प्रकाशनभएकापत्रपत्रिकाहरु निम्न रहेका छन्ः                       

क्र.सं.  पत्रिकाको नाम                      ठेगाना          सम्पादक           दर्ता मिति

१     इन्द्रावतीमासिक         फिदिम,पाँचथर       मानदेव केरुङ             २०४६/११/०१

२     काबेली साप्ताहिक          फिदिम,पाँचथर     चन्द्र पोखरेल प्रभात           २०४९/१२/२०

३     कल्पबृक्ष त्रैमासिक        फिदिम,पाँचथर       नवराज भट्टराई                 २०५१/१०/११

४     नयाँ कोसेली (मासिक)             नमुना मा.वि.       दुर्गा प्रसाद बराल                २०५२/०३/२१

५     एडको नामकपत्रिका(साप्ताहिक)   फिदिम,पाँचथर बसन्तराज पाण्डे                   २०५३/०४/२७

६     सेरोफेरो साप्ताहिक         फिदिम,पाँचथर      नरेन्द्रकुमार केरुङ              २०५५/०३/११

७     नवप्रवाह साप्ताहिक         फिदिम,पाँचथर       कमल प्रसाद चेम्जोङ    २०५५/०९/१६

८     अप्रेसन साप्ताहिक          फिदिम,पाँचथर        देवीप्रसाद दुलाल              २०५६/१०/०२

९     चट्याङ साप्ताहिक            फिदिम,पाँचथर        नवराज भट्टराई                   २०५६/१२/२८

१०    रवि साप्ताहिक                           फिदिम,पाँचथर        घनेन्द्र पौडेल              २०५७/०५/३०

११    पाँचथर सन्देश साप्ताहिक   फिदिम,पाँचथर      लैनबहादुर थापा      २०५७/०८/१८

१२    पाँचथर टाइम्स साप्ताहिक   फिदिम,पाँचथर      प्रेमओझा             २०५८/०७/०३

१३    मालसिरी त्रैमासिक             फिदिम,पाँचथर      प्रेम ओझा            २०५९/०६/११

१४    वर्तमान समय साप्ताहिक    फिदिम,पाँचथर     कुमार प्रसादओझा    २०६१÷१०÷०१

१५    पापोहाङ साप्ताहिक              फिदिम,पाँचथर     कविन्द्र तुम्बापो     २०६२÷१२÷३१

१६    विकल्प साप्ताहिक                फिदिम,पाँचथर    मोहन कु. निरौला    २०६३/०७/१७

१७    चुम्लुङ (मासिक)                 मौवा, पाँचथर      मनसुन लावती        २०६४/०१/०५

१८    नयाँनेपालन्यूज (साप्ताहिक)   फिदिम,पाँचथर    दुर्गा प्र. बराल       २०६४/०१/१०

१९  पाँचथर कृषिगतिविधि (चौमासिक) जिल्लाकृषिकार्यालय जि.कृ.वि.का., पाँचथर      २०६५/११/१०

२०    नयाँलुङ्गा (त्रैमासिक)             मौवा, पाँचथर      तान्छोहाङ लावती    २०६५/१२/१७

२१    बाटो साप्ताहिक                फिदिम,पाँचथर      सुष्मा लावती          २०६६/०९/१२

२२    लिम्बुवान टाइम्स (साप्ताहिक) फिदिम,पाँचथर     दिलेन्द्र कु.सुब्वा     २०६६/०९/२०

२३    पाँचथर सन्देश (साप्ताहिक)      फिदिम,पाँचथर   ध्रुवप्रसाद आङ्देम्बे  २०६७०/३/२२

२४ युगान्तर आवाज (त्रैमासिक)            फिदिम,पाँचथर,    खड्गनारायण आङ्देम्बे      २०६७/०६/०७

२५    बिहानीका किरण (त्रैमासिक)     फिदिम,पाँचथर            प्रेमओझा     २०६८/०७/२४

२६    फिदिमपोष्ट                                 फिदिम,पाँचथर    मेनुका आङ्देम्बे     २०६८/११/१४

२७    पब्लिक टाइम्स साप्ताहिक          फिदिम,पाँचथर        सन्दिप राई     २०६९/०५/१०

२८    अरुण तमोर पाक्षिक                      फिदिम,पाँचथर   योगेशरत्न योङ्या   २०६९/१२/१२

२९    समृद्ध पाँचथर (साप्ताहिक)             फिदिम,पाँचथर      लक्ष्मी गौतम २०७०/०४/२२

३०    कञ्चनजंघा टाइम्स (दैनिक)         फिदिम,पाँचथर     पृथ्वी लावती २०७०/०५/२४

३१    फुङवान्मावसन्त ऋतु (चौ.)               फिदिम,पाँचथर    कविताथाम्सुहाङ     २०७०/०४/२४

३२    पाँचथर एक्सप्रेस (सापताहिक)      फिदिम,पाँचथर             विरदल केरङ       २०७१/०५/०९

३३    मेचीपोष्ट (दैनिक)                  फिदिम,पाँचथर              रविन्द्र काफ्ले  २०७२/०४/०८

३४    मिक्लाजुङ टाइम्स                           फिदिम,पाँचथर     विपेन्द्र गौतम २०७२/११/०४

३५    बाच टाइम्स                                    फिदिम,पाँचथर             मंगलबहादुर बेघा २०७३/०२/२७

३६    इङ्जोःतलुङ (पाक्षिक)                     कुम्मायक, पाँचथर  दिलवीर शेर्मा  २०७५/०२/२४

३७    शब्द साँघु (मासिक)                         फिदिम,पाँचथर     मधुराज केरुङ २०७५/०३/०४

३८    फालेलुङ खबर फालेलुङ, पाँचथर     चन्द्र ब. माङ्मु                       २०७५/०३/११

३९    कुम्मायक टाइम्स    कुम्मायक, पाँचथर    चेतकुमारी घिमिरे    २०७५/०४/२२

४०    फिदिम टुडे           फिदिम,पाँचथर   सुरमान तामाङ      २०७५/०५/०५

 

            यीमध्ये नागवेली साप्ताहिक, जनचासो साप्ताहिक, चिन्तन साप्ताहिक, छाल साप्ताहिक नामक पत्रिकाहरु पनिदर्ता भएको तर सरकारी पत्रिकादर्ता नामावलीमा नदेखिएको पाइएको छ ।

४) छापाखाना र पत्रपत्रिकाको सम्बन्ध

            “तिमीलेखेर तयार गर, म छापिदिन्छुभन्ने उक्तिको सार झें छापाखाना र पत्रपत्रिका एक अर्काका पुरक हुन् । पाँचथरको इतिहासलाई केलाएर हेर्दा पत्रिका प्रकाशन समूहले पत्रिका डिजाइन तयारी गरे पनि छापाखानाले प्राविधिक तयारी गर्न नसकी छपाई नभएकाउदाहरण कति छन् त,कति छापाखाना पत्रिका आउँछ र छाप्ने तयारीमा बसिरहँदा प्रकाशन मण्डलले तयार िगर्न नसकेको कारण पत्रिका बन्दभएका ज्वलन्त उदाहरणहरु छन् । आधिकारिक रुपमा पत्रिका दर्ता भईप्रकाशनभएको ३० वर्ष पुग्दापाँचथरमा ४० वटा पत्रिकादर्ता भएतापनि १÷२ वटा पत्रिकाले मात्र निरन्तरता पाउन सकेको देखिन्छ । पुराना डिजाइनका प्रेसबाट प्रकाशन गर्नु त चुनौतिपूर्ण थियो नै डिजिटल अफसेट आए पछि पनि होडबाजीमा पत्रिकादर्ता गर्ने र व्यवस्थापन सुदृढ पार्न सकेको कारण पत्रिका बन्दहुने क्रमचलिरहेको छ । पाँचथरमा ४० वटा पत्रिकादर्ता भएर निरन्तरताअलि बढी पाएका पत्रिकाहरुमा काबेली साप्ताहिक, पाँचथर सन्देश, पाँचथर टाइम्स, वर्तमान समय, बिहानीका किरण, पव्लिक टाइम्स, मेचीपोष्ट रहेका छन् । यसको कारण कतिपय पत्रिकाको आफ्नै प्रेस राखेर चलाएता पनि व्यवस्थापन गर्न कठिन भई बन्दभएका छन् । कतिपय प्रेसहरुले छपाई गर्न नसकीबन्दभएका देखिन्छन् । यसो भइ रहनुमा मुख्य कमजोरी पत्रिका प्रकाशन वर्गले व्यवस्थापन गर्न नसक्नु नै देखिन्छ । पाँचथरमा पत्रपत्रिका नफस्टाउनुको कारण सम्बन्धित विषयमा दक्ष पत्रकार उत्पादन नहुनु पनिहो , पत्रकारहरुमा २/४ जनामात्र स्नातकोत्तर तहसम्म अध्ययन गरेका र पत्रकारिता विषयमा अध्ययन नभएका देखिन्छन् । पछिल्लो समयमा सम्बन्धित विषयमा दख्खलता हासिल गर्ने पत्रकारहरु थपिदे भएकाको कारण आगामी पत्रपत्रिका  प्रकाशनमा थप टेवापुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस